Η έκδοση του Κέντρου Πολιτισμού, Έρευνας και Τεκμηρίωσης της Τράπεζας της Ελλάδος με τίτλο Ο Ξενοφών Ζολώτας και η οικονομική ανάπτυξη της Ελλάδας του Σωτήρη Ριζά παρουσιάστηκε τη Δευτέρα 18 Μαΐου από τον Διοικητή της Τράπεζας της Ελλάδος Γιάννη Στουρνάρα, τους πρώην υπουργούς Γιώργο Αλογοσκούφη και Γιώργο Χουλιαράκη και τον συγγραφέα. Την εκδήλωση, που πραγματοποιήθηκε στην Αίθουσα Γενικών Συνελεύσεων της Τράπεζας της Ελλάδος, συντόνισε ο επιστημονικός υπεύθυνος του Ιστορικού Αρχείου της Τράπεζας της Ελλάδος και επίκουρος καθηγητής στο Πάντειο Πανεπιστήμιο Ανδρέας Κακριδής.
Στον χαιρετισμό του, ο Διοικητής της Τράπεζας της Ελλάδος αναφέρθηκε στην προσωπικότητα του Ζολώτα, τονίζοντας ότι ο βιογραφούμενος δεν περιορίστηκε ποτέ σε έναν μόνο ρόλο, αλλά κινείτο άνετα μεταξύ πανεπιστημίου, Ακαδημίας Αθηνών και Τράπεζας της Ελλάδος, ενώ σε κρίσιμες στιγμές ανέλαβε και πολιτικές θέσεις. «Οι πολλαπλές ιδιότητες του Ζολώτα επέτρεψαν στον συγγραφέα να τον χρησιμοποιήσει για να φωτίσει διαφορετικές πτυχές της ιστορίας της χώρας: από το σταθεροποιητικό πρόγραμμα Καρτάλη, το 1950-51, και τις διαπραγματεύσεις για τη ρύθμιση του δημοσίου χρέους, στις αρχές της δεκαετίας του 1960, ως τις προσπάθειες τιθάσευσης του πληθωρισμού μετά την πρώτη πετρελαϊκή κρίση και τον σχεδιασμό της Οικονομικής και Νομισματικής Ένωσης (ΟΝΕ), τη δεκαετία του 1980», τόνισε ο κ. Στουρνάρας.
Στην ομιλία του ο ομότιμος καθηγητής Οικονομικής Επιστήμης στο Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών και πρώην υπουργός Γιώργος Αλογοσκούφης επεσήμανε ότι ο Ξενοφών Ζολώτας, ως ώριμος και ανοικτός σε νέες ιδέες οικονομολόγος, μετέφερε στην Ελλάδα, και συνέβαλε να παγιωθούν για πολλά χρόνια, ιδέες, πολιτικές και θεσμοί αναφορικά με τη νομισματική σταθερότητα και την οικονομική ανάπτυξη, οι οποίες κυριάρχησαν διεθνώς, κυρίως μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. «Η επιτυχία αυτών των ιδεών, πολιτικών και θεσμών είναι αυτή που τον καθιέρωσε ως την πιο εμβληματική ίσως προσωπικότητα της μεταπολεμικής οικονομικής πολιτικής στη χώρα και αυτό είναι κάτι που αναδεικνύει το βιβλίο που παρουσιάζουμε σήμερα», τόνισε.
Ο Σύμβουλος Διοίκησης στην Τράπεζα της Ελλάδος και πρώην υπουργός Γιώργος Χουλιαράκης ανέφερε στην ομιλία του ότι το βιβλίο του Σωτήρη Ριζά δεν αποτελεί απλώς μία βιογραφία του Ζολώτα, αλλά συνιστά ταυτόχρονα μία μελέτη της ελληνικής οικονομικής ανάπτυξης, των θεσμικών και πολιτικών της προϋποθέσεων, αλλά και των ορίων του μεταπολεμικού αναπτυξιακού υποδείγματος. «Ο Ζολώτας υπήρξε ένας από τους πρώτους κορυφαίους δημόσιους παράγοντες που υποστήριξαν ανοιχτά την ανάγκη μετάβασης σε ένα διαφορετικό υπόδειγμα οικονομικής πολιτικής, περισσότερο προσανατολισμένο στη σταθερότητα, τη διεθνοποίηση και την ευρωπαϊκή νομισματική ενοποίηση», επεσήμανε.
Τελευταίος πήρε το λόγο ο συγγραφέας του βιβλίου, διευθυντής του Κέντρου Ερεύνης της Ιστορίας του Νεωτέρου Ελληνισμού της Ακαδημίας Αθηνών, Σωτήρης Ριζάς, ο οποίος ευχαρίστησε την Τράπεζα της Ελλάδος για την εμπιστοσύνη που έδειξε στο πρόσωπό του, αναθέτοντάς του τη συγγραφή της βιογραφίας. Ο κ. Ριζάς τόνισε στη συνέχεια ότι σε μία χώρα όπως η μεταπολεμική Ελλάδα, με αδύναμους τότε θεσμούς, τα πρόσωπα έπαιζαν πολύ μεγάλο ρόλο: «Ο Ζολώτας ανήκει σε διαφορετικές εποχές, αλλά η κεντρική γραμμή που συνδέει τη διαδρομή του Ζολώτα είναι η διαμάχη στο πλαίσιο της ελληνικής πολιτικής μεταξύ των υποστηρικτών της ανάγκης σταθερότητας και επιδίωξης της οικονομικής ανάπτυξης μέσω της δημοσιονομικής πειθαρχίας και εκείνων που υποστήριζαν την ανάγκη αναδιανομής» ανέφερε.
Ξενοφών Ζολώτας (1904-2004)
Ο Ξενοφών Ζολώτας υπήρξε μια από τις μακροβιότερες και πιο επιδραστικές μορφές της ελληνικής δημόσιας ζωής, με παρουσία που εκτείνεται περισσότερο από εξήντα χρόνια, από τη δεκαετία του 1920 έως τη δεκαετία του 1990. Το 1931 εξελέγη τακτικός καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και το 1952 μέλος της Ακαδημίας Αθηνών. Υπηρέτησε ως Διοικητής στην Τράπεζα της Ελλάδος σε τρεις περιόδους: α΄ περίοδος (Συνδιοικητής 12/10/1944 – 08/01/1945, β’ περίοδος: 05/02/1955 – 07/08/1967 και γ΄ περίοδος: 26/11/1974 – 03/11/1981. Διετέλεσε δύο φορές υπουργός Συντονισμού και από τον Νοέμβριο του 1989 ως τον Απρίλιο του 1990 πρωθυπουργός της χώρας στην οικουμενική κυβέρνηση της εποχής εκείνης.
Λίγα λόγια για το βιβλίο
Το βιβλίο προσεγγίζει το ελληνικό αναπτυξιακό πρόβλημα μέσα από την οπτική του Ζολώτα, αναγνωρισμένου ως αυθεντία της οικονομικής πολιτικής, εντάσσοντας τις ιδέες και τις παρεμβάσεις του στο ευρύτερο πλαίσιο της δημόσιας συζήτησης και των αντικρουόμενων στρατηγικών επιλογών που σημάδεψαν την πορεία της ελληνικής οικονομίας. Αν και η σύγχρονη ιστοριογραφία έχει απομακρυνθεί από την αντίληψη ότι την Ιστορία τη διαμορφώνουν αποκλειστικά οι «μεγάλες προσωπικότητες», ορισμένες μορφές ασκούν επιρροή που υπερβαίνει το μέτρο της εποχής τους. Ο Ζολώτας υπήρξε μία από αυτές τις προσωπικότητες.
Ήδη από τον Μεσοπόλεμο ο Ζολώτας αμφισβήτησε την πρωταρχική σημασία της γεωργίας για την ελληνική οικονομία και υποστήριξε με συνέπεια την ανάγκη εκβιομηχάνισης. Μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο ταύτισε την εκβιομηχάνιση με την ευημερία και την ανάπτυξη, σε συμφωνία με τις τότε κυρίαρχες διεθνείς αντιλήψεις. Ως διοικητής της Τράπεζας της Ελλάδος (1955-1967) υπερασπίστηκε τη νομισματική σταθερότητα ως θεμέλιο της ταχείας ανάπτυξης. Μεταξύ των δύο πετρελαϊκών κρίσεων, από τον Νοέμβριο του 1974 έως τον Νοέμβριο του 1981, διαχειρίστηκε την οικονομία σε συνθήκες έντονης κοινωνικής πίεσης και διεθνούς στασιμοπληθωρισμού.
Βραχεία, αλλά περισσότερο αξιοσημείωτη από όσο συνειδητοποίησαν οι πρωταγωνιστές της πολιτικής και το εκλογικό σώμα τότε, υπήρξε η θητεία του ως πρωθυπουργού. Ο Ζολώτας, μέσω της έκθεσης της Επιτροπής εμπειρογνωμόνων, υπό την προεδρία του καθηγητή Άγγελου Αγγελόπουλου, διαδραμάτισε κρίσιμο ρόλο στην υιοθέτηση ενός νέου υποδείγματος οικονομικής πολιτικής που υπερέβαινε τον κρατισμό και την ελλειμματική χρηματοδότηση της οικονομίας.
- Το βιβλίο πωλείται από όλα τα βιβλιοπωλεία της χώρας.
- Τα έσοδα από την πώληση των πολιτιστικών εκδόσεων της Τράπεζας της Ελλάδος διατίθενται εξ ολοκλήρου σε φιλανθρωπικούς σκοπούς.
Η Ομιλία του Διοικητή της Τράπεζας της Ελλάδος Γιάννη Στουρνάρα στην παρουσίαση του βιβλίου «Ο Ξενοφών Ζολώτας και η οικονομική ανάπτυξη της Ελλάδας»
Κυρίες και Κύριοι,
Σας καλωσορίζω στη σημερινή μας εκδήλωση, αφιερωμένη στην έκδοση ενός βιβλίου για μία από τις σημαντικότερες προσωπικότητες που διετέλεσε Διοικητής της Τράπεζας της Ελλάδος – τον καθηγητή, ακαδημαϊκό, και πρώην πρωθυπουργό, Ξενοφώντα Ζολώτα.
Η βιογραφία του Ζολώτα, γραμμένη από έναν από τους πλέον δραστήριους σύγχρονους ιστορικούς, τον Διευθυντή Ερευνών στην Ακαδημία Αθηνών, Σωτήρη Ριζά, έρχεται να προστεθεί στις ιστορικές εκδόσεις του Κέντρου Πολιτισμού, Έρευνας και Τεκμηρίωσης της Τράπεζας της Ελλάδος, δίπλα σε ποικίλες μονογραφίες και συλλογικούς τόμους για την ελληνική οικονομική ιστορία – και ιδιαίτερα για τον ρόλο της Τράπεζας της Ελλάδος σε αυτήν.
Ασφαλώς, η περίπτωση Ζολώτα ξεχωρίζει και η βιογραφία του αποτελεί ιδιαίτερη πρόκληση – και όχι μόνο εξαιτίας της διάρκειας του φυσικού βίου του βιογραφούμενου, ο οποίος, σας θυμίζω, πέθανε βαδίζοντας στο εκατοστό πρώτο έτος της ζωής του (1904-2004). Η διαδρομή ενός προσώπου που γεννήθηκε πολύ πριν τους Βαλκανικούς Πολέμους και πέθανε εντός της Ευρωζώνης, προσφέρει έναν ευρύ ιστορικό καμβά, τον οποίο ο Σωτήρης Ριζάς αξιοποίησε για να αποτυπώσει τις κύριες οικονομικές, πολιτικές και διεθνείς εξελίξεις ενός ολόκληρου αιώνα.
Σε αυτό συνέβαλε και το γεγονός ότι ο ίδιος ο Ζολώτας δεν περιορίστηκε ποτέ σε έναν μόνο ρόλο, αλλά κινείτο άνετα μεταξύ Πανεπιστημίου, Ακαδημίας, και Τράπεζας της Ελλάδος, ενώ σε κρίσιμες στιγμές ανέλαβε και πολιτικές θέσεις – δύο φορές ως Υπουργός Συντονισμού και μία φορά ως πρωθυπουργός. Οι πολλαπλές ιδιότητες του Ζολώτα επέτρεψαν στον συγγραφέα να τον χρησιμοποιήσει για να φωτίσει διαφορετικές πτυχές της ιστορίας της χώρας: από το σταθεροποιητικό πρόγραμμα Καρτάλη, το 1950-51, και τις διαπραγματεύσεις για τη ρύθμιση του δημοσίου χρέους, στις αρχές της δεκαετίας του 1960, ως τις προσπάθειες τιθάσευσης του πληθωρισμού μετά την πρώτη πετρελαϊκή κρίση και τον σχεδιασμό της Οικονομικής και Νομισματικής Ένωσης (ΟΝΕ), τη δεκαετία του 1980.
Μία επιπλέον πτυχή αυτής της πολυπραγμοσύνης – την οποία αποτυπώνει εύστοχα το βιβλίο – είναι η συστηματική δικτύωση του Ζολώτα στο εξωτερικό. Παρών σε όλες σχεδόν τις μεγάλες διεθνείς οικονομικές διασκέψεις από τα τέλη της δεκαετίας του 1940, καλλιέργησε μεθοδικά ένα ευρύτατο δίκτυο επαφών και συνομιλητών, ενώ παράλληλα συμμετείχε σε διάφορες επιτροπές εμπειρογνωμόνων. Η πρόσβαση σε ένα τόσο εκτεταμένο δίκτυο ανθρώπων και οι μακροχρόνιες θεσμικές επαφές που καλλιέργησε ως Διοικητής της Τράπεζας της Ελλάδος, συνέβαλαν στην ικανότητα με την οποία μπόρεσε – ιδίως κατά τη δύσκολη συγκυρία του 1974-1977 – να εξασφαλίσει επαρκή χρηματοδότηση για το εξωτερικό ισοζύγιο της χώρας.
Οι προσεκτικοί αναγνώστες του βιβλίου θα εντοπίσουν επίσης τον τρόπο με τον οποίο ο Ζολώτας αξιοποιούσε συστηματικά τις νουθεσίες των ξένων οργανισμών, πρωτίστως του ΟΟΣΑ και του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου (ΔΝΤ), για να ενισχύσει την επιχειρηματολογία του στο εσωτερικό της χώρας, κυρίως έναντι των εκάστοτε κυβερνήσεων. Νουθεσίες τις οποίες συν-διαμόρφωνε η Τράπεζα της Ελλάδος, ως προνομιακός συνομιλητής αμφότερων οργανισμών, ελπίζοντας ότι – μέσω αυτών – θα ασκούσε μεγαλύτερη επιρροή στην οικονομική πολιτική.
Τα κατάφερνε πάντα; Σίγουρα όχι – άλλωστε, οι κεντρικοί τραπεζίτες δεν μπορούν, ούτε πρέπει να υποκαταστήσουν την εκάστοτε πολιτική ηγεσία, όσο και αν ενίοτε διαφωνούν με τις οικονομικές επιλογές της. Ο ίδιος ήταν αρκετά επιφυλακτικός απέναντι στην πολιτική, από την οποία προσπάθησε να κρατήσει αποστάσεις, διαφυλάττοντας έτσι το προφίλ του ακαδημαϊκού και τεχνοκράτη. Χαρακτηριστική ήταν η διατύπωσή του σε μία ομιλία που εκφώνησε, το 1959, ενώπιον της κοινής συνέλευσης του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου (ΔΝΤ) και της Παγκόσμιας Τράπεζας. Πρόκειται για μία από τις δύο περίφημες ομιλίες στα αγγλικά, στις οποίες χρησιμοποίησε σχεδόν αποκλειστικά ελληνικές λέξεις. Το γλωσσικό τέχνασμα ήταν τόσο πετυχημένο, που λίγοι έδωσαν σημασία στο περιεχόμενο της ομιλίας του· κι όμως, σε αυτή ο Ζολώτας έκανε λόγο για τη διεθνή άνοδο της «πολιτικής μαγείας», η οποία λειτουργούσε «αντιοικονομικά» και απειλούσε την παγκόσμια νομισματική σταθερότητα. Η διατύπωση δεν άφηνε περιθώρια παρανόησης για τις απόψεις του ως προς την αλληλεπίδραση οικονομίας και πολιτικής ή τους κινδύνους που ελλοχεύουν όταν η νομισματική πολιτική υποτάσσεται σε πολιτικές προτεραιότητες.
Η αλληλεπίδραση οικονομίας και πολιτικής αναδεικνύεται και μέσα από την εμπειρία του Ζολώτα, στο τιμόνι της Τράπεζας της Ελλάδος. Η πρώτη θητεία του, μεταξύ 1955 και 1967, συνέπεσε με μία μακρά περίοδο νομισματικής σταθερότητας και εντυπωσιακών ρυθμών ανάπτυξης. Πρόκειται για τα χρόνια που η Ελλάδα μεταμορφώθηκε από μία φτωχή, αγροτική οικονομία σε μία αναδυόμενη αγορά με αναπτυσσόμενη βιομηχανία. Η δεύτερη θητεία του, μεταξύ 1974 και 1981, συνοδεύτηκε από αστάθεια, υψηλό πληθωρισμό, υποτιμήσεις και αναιμικές οικονομικές επιδόσεις – και δη στους κλάδους που είχαν πρωταγωνιστήσει κατά την προηγούμενη περίοδο.
Θα ήταν εξίσου άδικο για τον Ζολώτα να χρεωθεί τις αστοχίες της δεκαετίας του 1970 με το να πιστωθεί το μεταπολεμικό οικονομικό θαύμα. Δεν ήταν μόνο οι προφανείς διαφορές στο οικονομικό περιβάλλον: από την κατάρρευση του Bretton Woods έως τις δύο πετρελαϊκές κρίσεις, που είχαν αλλάξει τους όρους του διεθνούς παιχνιδιού. Πολύ σημαντικότερη ήταν η αλλαγή των πολιτικών συσχετισμών εντός της ίδιας της Ελλάδας. Όπως επισημαίνει και ο Σωτήρης Ριζάς, την περίοδο της Μεταπολίτευσης κυριάρχησαν συσσωρευμένες πολιτικές και κοινωνικές διεκδικήσεις, τις οποίες διαδοχικές κυβερνήσεις προσπάθησαν να κατευνάσουν, κλονίζοντας τη δημοσιονομική πειθαρχία και αποσταθεροποιώ-ντας τη νομισματική πολιτική. Στερούμενη θεσμοθετημένης ανεξαρτησίας, η Τράπεζα της Ελλάδος, δυσκολεύτηκε στις νέες αυτές πολιτικές συνθήκες να χαράξει ανεξάρτητη νομισματική πολιτική και να πετύχει τους στόχους της. Το πρόβλημα μάλιστα οξύνθηκε μετά την αποχώρηση Ζολώτα, το 1981, οπότε και τη θέση του διοικητή κατέλαβε ο ίδιος ο Υπουργός Εθνικής Οικονομίας. Χρειάστηκε να περάσουν αρκετά χρόνια και κυρίως να ξεκινήσει η προετοιμασία για την είσοδο στο ευρώ, προκειμένου η Τράπεζα να ανακτήσει μεγαλύτερη αυτοτέλεια έναντι της κυβερνητικής πολιτικής.
Καθοριστικής σημασίας, σε αυτή την κατεύθυνση, υπήρξε η κατοχύρωση της θεσμικής ανεξαρτησίας της Τράπεζας της Ελλάδος, στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Συστήματος Κεντρικών Τραπεζών. Αυτή μας επιτρέπει να υπηρετούμε τους μακροχρόνιους στόχους της οικονομικής ανάπτυξης και της χρηματοπιστωτικής σταθερότητας, χωρίς να παρασυρόμαστε από συγκυριακές πολιτικές διακυμάνσεις. Αυτή μας επιτρέπει να υποστηρίζουμε την οικονομική πολιτική των εκάστοτε κυβερνήσεων, χωρίς να υποτασσόμαστε σε σκοπιμότητες ή αντιπαλότητες. Ή, για να δανειστούμε τη διατύπωση του Ζολώτα από το μακρινό 1959, αυτή μας επιτρέπει να συνδυάζουμε την πολιτική λογοδοσία με την αποδοκιμασία κάθε λογής «πολιτικής μαγείας», που θα έθετε σε κίνδυνο την οικονομική ευημερία της χώρας. Θέλω να πιστεύω ότι ο Ξενοφών Ζολώτας θα ήταν περήφανος για αυτή την εξέλιξη, στην οποία συνέτεινε με το έργο του.
